Achtergrond & Informatie

Project Zuivere Lucht

Hoemeetiklucht.eu werd ontwikkeld in het kader van het Europese Interreg project ‘Zuivere Lucht’. In dit project wordt een nieuwe techniek ontwikkeld om binnenlucht te zuiveren, en wordt die techniek getest in voorzieningen (kinderdagverblijven, scholen) in Antwerpen en Den Haag. Daarnaast stimuleert het project ook burgerwetenschap: hoemeetiklucht.eu is speciaal ontwikkeld voor eenieder die zelf de luchtwaliteit in zijn/haar buurt wil meten, en in Antwerpen en Den Haag meet men samen met burgers het effect op van experimentele lokale beleidsmaatregelen rond luchtkwaliteit.

 

Project Zuivere Lucht is gefinancierd binnen het Interreg V programma Vlaanderen-Nederland, het grensoverschrijdend samenwerkingsprogramma met financiële steun van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling.

 

 

Voor vragen: contacteer ons op info@projectzuiverelucht.eu

Projectpartners

/node/12

Woordenlijst

A

Advieswaarde

is een waarde vooropgesteld door de Wereldgezondheidsorganisatie. Ze zijn veel strenger zijn dan de Europese grenswaarden omdat ze enkel bepaald worden op basis van gezondheidsstudies en dus geen rekening houden met haalbaarheid of economische belangen. Advieswaarden zijn niet wettelijk bindend.

/advieswaarde

B

Benedenwinds

windafwaarts, de kant waar de wind naartoe waait

/benedenwinds

D

Diffusie

een proces dat ontstaat uit de willekeurige beweging van deeltjes als gevolg van de kinetische energie die deze deeltjes bezitten. Bij verschillen in concentratie leidt diffusie tot een netto verplaatsing van deeltjes van plaatsen met een hoge concentratie naar plaatsen met een lage concentratie.

 

Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Diffusie

 

/diffusie

Drift

een kleine, continue verandering van de meetresultaten van eenzelfde toestel bij gelijkblijvende omstandigheden.

/drift

E

Elektrochemische sensor

bevatten een elektrolyt dat reageert met NO2. Zo ontstaat elektrische stroom. Die stroom geeft weer hoeveel NO2 de lucht bevat.

/elektrochemischesensor

Elektrolyt

een chemische verbinding die in een oplossing of in gesmolten toestand geheel of gedeeltelijk in ionen splitsen, waardoor de oplossing of vloeistof elektrische stroom kan geleiden.

/elektrolyt

Emissie

uitstoot van luchtverontreinigende stoffen

/emissie

G

Geleidingsvermogen(G)

 is een grootheid die aangeeft hoe goed een voorwerp stroom geleidt bij een bepaalde spanning. Het geleidingsvermogen is het omgekeerde van de weerstand (R). Een voorwerp met een groot geleidingsvermogen heeft net een kleine weerstand ­- en andersom.

/geleidingsvermogen

I

Interferentie

een meting die beïnvloed wordt door een andere variabele. Bv. een sensor die fijn stof en mistdruppeltjes niet goed van elkaar onderscheidt.

/interferentie

Inversie

Normaal daalt de temperatuur met de hoogte maar bij een inversie (temperatuuromkering) stijgt de temperatuur juist met de hoogte. Een warmere luchtlaag ligt als een deken over een koudere luchtlaag. Hierdoor worden vervuilende stoffen minder verdund en kan luchtvervuiling zich opstapelen.

/inversie

Iteratief

met stelselmatige herhaling

/iteratief

J

Juistheid

de mate van overeenstemming tussen de gemiddelde waarde van een reeks waarnemingen en de werkelijke waarde.

/juisheid

K

Kalibratie

ijking, het vergelijken van een systeem of apparaat met een standaard om de eigenschappen vast te stellen.

/kalibratie

Korstmos

een combinatie van een schimmel, alg en blauwwier (cyanobacterie) die zeer nauw samenleven. Korstmossen groeien zeer traag en komen bijna overal voor, ook aan de zuidpool. Je vindt ze op boomschors of op stenen en gebouwen.

/korstmos

M

Metaaloxide

een verbinding van een metaal met zuurstof, typische voorbeelden zijn ijzeroxide en alumiunoxide.

/metaaloxide

Micrometer (µm)

dit is een miljoenste deel van een meter, of een duizendste deel van een millimeter

/micrometer

Modelresultaten

gegevens die niet rechtstreeks gemeten zijn, maar volledig of deels bekomen zijn door computermodellen.

/modelresultaten

O

Ozon

ontstaat uit reacties van gassen zoals stikstofoxiden en vluchtige organische stoffen onder invloed van zonlicht. Het wordt dus niet rechtstreeks uitgestoten. Ozon (O3) heeft zeer sterke oxiderende eigenschappen die schadelijk zijn voor zowel mensen als planten.

/ozon

P

Polluent

vervuilende stof

/polluent

Precisie

de mate waarin een meting dezelfde resultaten oplevert bij gelijkaardige omstandigheden en met eenzelfde meettoestel of type meettoestel.

/precisie

Primaire polluent

vervuilende stof die rechtstreeks in de lucht terechtkomt, bijvoorbeeld door verbranding.

/primaire%20polluent

R

Referentiemonitor

de officiële monitoren die erkende netwerken gebruiken om de luchtkwaliteit te meten volgens Europese richtlijnen.

/referentiemonitor

Resistieve sensor

dit is een gassensor die een metaaloxide bevat. Als het metaaloxide in aanraking komt met de gassen in de lucht krijgt deze een ander geleidingsvermogen. Door deze verandering te meten kan je nagaan hoeveel gassen er zich in de lucht bevinden. 

/resistievesensor

Resuspensie

het opnieuw in de lucht brengen van neergevallen stofdeeltjes. Een typisch voorbeeld is het opwaaien van bodemstof door de luchtverplaatsing van voorbijrijdend verkeer.

/resuspensie

S

Secundaire polluent

vervuilende stof die ontstaat door onder meer chemische reacties in de lucht.

 

/secundaire%20polluent

Smog

komt oorspronkelijk van de woorden smoke en fog, of rook en mist. Tegenwoordig spreken we van smog als de lucht sterk verontreinigd is door minstens één van de volgende stoffen: ozon (O3), fijn stof (PM10), zwaveldioxide (SO2) en stikstofdioxide (NO2).
Zomersmog treedt op wanneer er op warme en zonnige dagen te veel ozon in de lucht hangt.
Wintersmog ontstaat als stoffen afkomstig van verkeer en industrie (fijn stof, roet, stikstofoxiden en zwaveloxiden) blijven hangen tijdens de winterperiode

/smog

Stabiliteit

de mate waarin een meting met een toestel gelijkaardige resultaten oplevert bij gelijkaardige omstandigheden op een later tijdstip.

/stabiliteit

Street canyon

smalle straat met hoge bebouwing. In deze straten worden uitlaatgassen slechter verdund en stapelt de luchtvervuiling zich op.

/streetcanyon

U

Uitschieter

Een uitschieter of outlier is een waarneming die opvallend ver van de andere resultaten verwijderd ligt. Deze uitschieter past niet bij de overige resultaten (data) en er is ook geen verklaring voor (bv. een vuuwerk kan zorgen voor plotse pieken van PM).  Grafieken afgeleid uit data met uitschieters kunnen een sterk vertekend beeld geven van de werkelijkheid. 

/uitschieter

Ultrafijn stof

De fijnste fractie van fijn stof (PM), die bestaat uit deeltjes kleiner dan 0,1 micrometer (um) diameter.

/ultrafijn%20stof

V

Verstrooiing

een proces waarbij de richting of energie van een deeltje verandert door een botsing met een ander deeltje of met een hele hoop andere deeltjes.

/verstrooiing
/node/13

Fijn stof: sensoren

Welke?
Sensoren die getest worden bij VMM
Een reeks sensoren die getest worden door de VMM.
© Vlaamse Milieumaatschappij
PM sensor
Een typische fijnstofsensor.
© Vlaamse Milieumaatschappij

Fijnstofsensoren zijn almaar meer toegankelijk: ze zijn betaalbaar en je vindt ze gemakkelijk online. Gevolg: meer netwerken van sensoren, die simultane metingen op grote schaal toelaten. Benieuwd welke netwerken er al bestaan? Klik dan door naar Samen meten.

Het gebruik van goedkope sensoren kent echter ook een keerzijde:  soms werken ze niet goed of laat hun nauwkeurigheid te wensen over. Ook kan het weer een sterke invloed uitoefenen. Zo overschatten sommige sensoren het fijnstofgehalte bij hoge luchtvochtigheid, omdat ze bepaalde waterdeeltjes in de lucht als fijn stof detecteren. De meeste meetfouten gebeuren ofwel bij de kleinste gedetecteerde deeltjes, ofwel bij de grotere fracties. Kalibratie kan dat gedeeltelijk verhelpen, net als het gebruik van meerdere sensoren tegelijk. Meer uitleg? Neem een kijkje in de rubriek Start je eigen experiment (Stap 3).

Bijkomend probleem: je weet niet altijd voor welke deeltjes je sensor al dan niet gevoelig is. Sommige goedkope sensoren registreren alleen partikels groter dan 0,3-1 micrometer en missen zo de kleinere fracties van fijn stof. Dat kan de interpretatie van je gegevens beïnvloeden. Zo zijn kleine partikels veelal afkomstig van verbrandingsprocessen (roet) en hebben ze een potentieel grotere impact op onze gezondheid. Fabrikanten geven doorgaans wel mee hoe groot de partikels zijn die hun sensor meet, maar die waarde is niet altijd even correct in de praktijk. Life-Vaquums is een project waar verschillende van deze sensoren getest worden.

33-67

Een greep uit het aanbod van sensoren:

anker1

Onderstaande tabel toont veelgebruikte sensoren. In het onderzoeksproject Life-Vaquums worden deze getest. Scores voor reproduceerbaarheid en nauwkeurigheid zullen in het voorjaar van 2019 vrijgegeven worden. Voor iedere sensor werd een samenvattende 'Fact Sheet' samengesteld die u kan downloaden door op de naam van de sensor te klikken. Klik hier voor de bijhorende legende.

MODEL
PRIJS *
GEBRUIKSVRIENDELIJK
REPRODUCEERBAAR
NAUWKEURIG
Hoog
Laag
-
-
Hoog
Hoog
-
-
Laag
Gemiddeld
-
-
Laag
Gemiddeld
-
-
Laag
Gemiddeld
-
-
Laag
Gemiddeld
-
-
Gemiddeld
Laag
-
-
Laag
Gemiddeld
-
-

* PRIJS: Laag = minder dan 50 euro, Gemiddeld = tussen 50 en 250 euro, Hoog = meer dan 250 euro.

Opgelet: de prijzen van sensoren hangen sterk af van de leverancier. Ze kunnen dus, afhankelijk van waar en wanneer je ze bestelt, in een andere prijsklasse vallen dan hier aangegeven.

Voor- en nadelen van fijnstofsensoren

Voordelen
Verschillende modellen zijn goedkoop te verkrijgen.
Ze zijn makkelijk online verkrijgbaar.
Verschillende bestaande burgerwetenschapsprojecten gebruiken fijnstofsensoren
De meeste fijnstofsensoren zijn gemakkelijk in gebruik.
Nadelen
Bij vochtig weer overschatten de meeste fijnstofsensoren de concentraties van fijn stof.
De specificaties van de sensoren zijn niet altijd duidelijk.
50-50
67-33
Wat is een fijnstofsensor?

Wat is een fijnstofsensor?

Een fijnstofsensor of PM-sensor is veelal een optisch meettoestel. Het principe is eenvoudig:

1. Een kleine ventilator in het toestel zuigt lucht aan.

2. De aangezogen lucht gaat door een lichtstraal.

3. Een detector meet de verstrooiing van het licht op het fijn stof.

De mate van verstrooiing van het licht hangt af van het aantal en de massa van de deeltjes in de lucht**. Door die waarde te vermenigvuldigen met een gemiddelde massadichtheid wordt de massaconcentratie (vaak uitgedrukt in microgram per kubieke meter of µg/m3) berekend. Met een goed gekalibreerde sensor meet je zo de hoeveelheid fijn stof van een bepaalde fractie (meestal PM2,5).

In de rubriek ‘Samen meten' vind je informatie over welke sensoren courant gebruikt worden in bepaalde citizen science projecten. Voor officiële metingen van de VMM worden geen sensoren gebruikt, maar hoogwaardige samplers. Die worden, net zoals de Europese referentiemethode, gebruikt om sensoren te kalibreren.  

PM sensor
Een typische fijnstofsensor. © Vlaamse Milieumaatschappij
Wat is fijn stof?

Wat is fijn stof?

Fijn stof (PM) is een verzamelnaam voor minuscule deeltjes die in de lucht zweven. Die zijn zowel van primaire als van secundaire bronnen afkomstig. Omdat ze zo klein zijn – kleiner dan 10 micrometer – zie je ze niet met het blote oog. En daarin schuilt net hun gevaar. Want hoe kleiner zulke deeltjes zijn, hoe dieper ze je longen binnendringen. En dat heeft dan weer gevolgen voor je luchtwegen en hart- en vaatstelsel. Meer informatie over fijn stof vind je op de website van de Vlaamse Milieumaatschappij.

Waar komt fijn stof vandaan?

De grootste boosdoener? De huishoudens. Vooral de uitstoot van houtverwarming – die gezellige haarden en kachels dus, zorgt voor heel wat PM10 in de lucht. En aan de uitstoot van PM2,5 leveren huishoudens een nog grotere bijdrage. Meer informatie over de oorsprong van PM2,5 vind je in onderstaande infografiek van de Vlaamse Milieumaatschappij.  

bronnen PM2,5

De voornaamste bronnen van fijn stof (PM2,5) in Vlaanderen (2016).

bronnen PM10

De voornaamste bronnen van fijn stof (PM10) in Vlaanderen (2016).

Hoe groot is fijn stof?

Fijn stof wordt vaak onderverdeeld in drie groottecategorieën:

  • ultrafijn stof (UFP), kleiner dan 0,1 µm (PM0,1)
  • stofdeeltjes kleiner dan 2,5 µm (PM2,5)
  • stofdeeltjes kleiner dan 10 µm (PM10)
grootte van PM

De grootte van fijn stof (PM). © Vlaamse Milieumaatschappij

In welke mate is fijn stof schadelijk?

Fijn stof kan onder meer acute luchtwegaandoeningen of bronchitits veroorzaken. Bij langdurige blootstelling kunnen chronische luchtwegaandoeningen ontstaan, en is er een verhoogde kans op hart- en vaatziekten. Deeltjes afkomstig van verbrandingsprocessen, zoals de ultrafijne roetfractie, zijn bovendien schadelijk omdat ze kankerverwekkende stoffen, zoals polyaromatische koolwaterstoffen, bevatten. In het algemeen vormen de kleinste deeltjes van fijn stof meer gevaar, omdat ze minder gemakkelijk door de neus gefilterd worden, en dieper kunnen doordringen in de longen. Meer informatie vind je op de website van de Vlaamse Milieumaatschappij.

Wat zijn de maximaal toegestane waarden?

Omdat fijn stof slecht is voor je gezondheid, bestaan er internationale afspraken over welke concentraties al dan niet oké zijn. Die verschillen wel naargelang de organisatie: zo is de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) strenger dan de Europese Unie (EU).

Zo mag de daggemiddelde PM10 concentratie van 50 µg/m3 per jaar hoogstens drie keer overschreden worden voor de WGO, terwijl dat voor de EU tot 35 keer is.

Voor PM2.5 legt de WGO alleen een advieswaarde van 25 µg/m3 op. Die mag tot drie keer per jaar overschreden worden. Op de website van de Vlaamse Milieumaatschappij vind je meer informatie.

Wat is fijn stof?
Waar komt fijn stof vandaan?
Hoe groot is fijn stof?
In welke mate is fijn stof schadelijk?
Wat zijn de maximaal toegestane waarden?
Uit